Czas Emancypantek

Kto usiłuje różem i pudrem poprawić normalny kolor swojej twarzy, ten przypomina pacykarza, który usiłowałby skopiować obrazy Tycjana za pomocą farby czerwonej i białej. Róż i puder stanowią atrybuty sceny.

Kobieta prawie nato stworzona, aby swoją, dobrocią, uprzejmością w obejściu łagodziła, koiła, pocieszała smutnych i strapionych; zasmucać tych, których kocha, nie powinna nigdy, ale przeciwnie okazywać im zawsze pogodne oblicze.

Młody człowiek, który zaangażowawszy tancerkę, zapomina o tem i pozostawia ją siedzącą, może się narazić na bardzo przykre następstwa; ojciec, brat lub narzeczony są w stanie i nieledwie są w prawie ubliżyć mu lub wyzwać go na pojedynek.

 

.................

Im bardziej zbliża się dzień ślubu, tem poufalsze może być zachowanie się narzeczonych; matka może ich opuszczać na czas jakiś i wychodzić do swoich apartamentów, drzwi jednak do salonu powinny być zawsze otwarte, tak aby co chwila była w możności wejść niespodzianie.


Lista wykorzystanych dzieł literackich:


Bałucki Michał, Album kandydatek do stanu małżeńskiego. Z notat starego kawalera, Kraków 1877
   Humorystyczny opis różnych typów panien na wydaniu.

Orzeszkowa Eliza, Nad Niemnem, Warszawa 1888

Orzeszkowa Eliza, Pamiętnik Wacławy, Warszawa 1871
   Wczesna powieść Orzeszkowej. Losy młodej panny z dobrego domu, zmuszonej do stawienia czoła problemom związanym z utratą majątku. Bogata galeria postaci, prezentujących różne problemy społeczne z punktu widzenia pozytywizmu.
Bohaterowie:
Wacława X. –bohaterka książki. Zgodnie z decyzją podjętą przez jej rodziców przy rozstaniu, po ukończeniu pensji ma spędzić rok u matki i rok u ojca. U matki zostaje rzucona w wir wielkiego świata, poznaje nowe przyjaciółki, ma też kilku konkurentów. Po początkowym zachwycie światowym życiem zaczyna dostrzegać płytkość i fałsz. Rozczarowana, odrzuca planowany dla niej przez rodzinę mariaż z Agenorem, jak i oświadczyny pana Henryka i wyjeżdża do ojca. Po roku powraca, by zająć się zrujnowaną matką i podejmuje pracę nauczycielki. Na końcu książki przyjmuje oświadczyny hrabiego Witolda.
Matylda X. – matka Wacławy. Bogata sierota wbrew woli ciotki Hortensji i poślubiła ojca Wacławy. Jako światowa dama nie umiała zrozumieć uczonego męża i po rozpadzie małżeństwa wróciła do swojego majątku na wsi. Jest kobietą szlachetną i dobrą, ale wychowaną w sposób niepraktyczny. W wyniku tej niepraktyczności jej majątek topnieje – dlatego najpierw przenosi się z Wacławą z dworu do miasta, potem jest zmuszona przejść na utrzymanie córki. Początkowo upokorzona i zawstydzona sytuacją, z czasem przystosowuje się i nawet zaczyna pomagać w utrzymaniu domu, wykorzystując swoje umiejętności haftu. Z końcem książki godzi się z mężem.
Ojciec Wacławy – wybitny uczony, niewymieniony z imienia i pojawiający się w powieści tylko pod postacią swoich listów.
Babka Hortensja – matrona rodu Wacławy, bogata wdowa, dumna arystokratka, przywiązana do przebrzmiałych arystokratycznych ideałów. Nalega, aby Wacława poślubiła Agenora, chociaż wie o jego miłości do Rozalii. Po odmowie Wacławy wyrzeka się jej i Matyldy. Umiera samotna pod opieką Rozalii i jej matki, na łożu śmierci żałując krzywdy wyrządzonej Wacławie.
Babka Ludgarda – siostra Hortensji, uboga stara panna mieszkająca przy siostrze. Hortensja uniemożliwiła za młodu jej małżeństwo jako nie dość świetne.
Franciszek – ubogi krewny wychowywany przez babki Hortensję i Ludgardę. Nie ma środków utrzymania, a arystokratyczne, salonowe wychowanie nie dało mu żadnego zawodu. Pod wpływem ojca Wacławy zostaje stolarzem i otwiera dobrze prosperujący zakład. Chociaż początkowo kocha się w Wacławie, w końcu łączy go wzajemna miłość z Madzią.
Rudolf – krewny Matyldy. Uwiedziony przez włoską guwernantkę swoich dzieci stracił na nią cały majątek. Zrujnowany powrócił do domu, do niekochanej żony i gardzącej nim starszej córki. Przyczynia się do odzyskania majątku przez Matyldę.
Pani Rudolfowa – żona Rudolfa, kobieta chciwa i obłudna. Przymila się do babki Hortensji z nadzieją na spadek.
Rozalia – najstarsza córka Rudolfa, kobieta wielkiej urody, targana silnymi namiętnościami. Kocha z wzajemnością Agenora, ale on nie może się ożenić z kobietą bez majątku. Wyjawia całą ich historię Wacławie, aby zniszczyć jej szczęście. Następnie wraz z matką opiekuje się babką Hortensją, licząc na spadek, jednak wbrew matce umożliwia babce kontakt z Wacławą i Matyldą. Jest gotowa podzielić się swoim spadkiem z Wacławą. W końcu przyjmuje oświadczyny Agenora.
Madzia – młodsza siostra Rozalii, kochająca i pogodna, wychowana przez nią w zamiłowaniu do gospodarstwa domowego i pracy. Po przeniesieniu się Rozalii do babki Hortensji zamieszkuje z Wacławą i Matyldą. Łączy ją wzajemna miłość z Franciszkiem.
Henryk S. – młody milioner, sąsiad Matyldy. Samolubny i chciwy. Aby zdobyć majątek, okrada nawet siostry i żonę. Odrzucony przez Wacławę, usiłuje zrujnować jej matkę. Gdy jego oszustwa wychodzą na jaw, załamuje się psychicznie.
Zenona S. – siostra Henryka. Z nudów wychodzi za mąż za pana Michała, którego uważa za prostaka. Znudzona z kolei małżeństwem omal nie nawiązuje romansu z Lubomirem. W końcu przekonuje się, że mąż ją szczerze kocha i w pełni rozumie i wyjeżdża z nim na wieś.
Emilia S. – siostra Henryka. Opuszcza brata i zamieszkuje z Wacławą i Matyldą, zostaje introligatorką. Ponieważ jej miłość do Franciszka nie jest odwzajemniona, zamieszkuje znowu z bratem, by się nim opiekować po jego załamaniu.
Lubomir – młody kawaler, zalecający się do Wacławy. Pozornie pełen ideałów, okazuje się hipokrytą. Próbuje uwieść Zenonę, a w końcu żeni się ze znacznie starszą, zamożną kobietą.
Zofia S. – młoda siostra Lubomira. Zakochana jest z wzajemnością w młodym prawniku Władysławie, jednak brat uniemożliwia ich małżeństwo jako mezalians. Załamana Zofia zostaje wydana za Henryka S. Opuszcza go, mimo iż oznacza to dla niej całkowity ostracyzm społeczny, po czym wyjeżdża z Władysławem.
Hrabia Witold – bogaty szlachcic, gorliwy pozytywista, człowiek szlachetny i mądry. Wspiera Wacławę, pomaga w odzyskaniu majątku jej matki, a w końcu żeni się z nią.
Agenor – młody arystokrata, hulaka i utracjusz, który roztrwonił cały swój majątek. Nie umiejąc pracować, jedyny ratunek widzi w małżeństwie z Wacławą, mimo wielkiej miłości do Rozalii. Odrzucony przez Wacławę nie zdołał znaleźć innej bogatej żony. Oświadcza się Rozalii po otrzymaniu przez nią spadku, a ona, chociaż nie czuje do niego szacunku, przyjmuje oświadczyny.
Helena – jedna z przyjaciółek Wacławy, pozbawiona złudzeń co do wielkiego świata, obserwująca go trzeźwo i cynicznie. Umiera na gruźlicę.

Orzeszkowa Eliza, Pan Graba, Warszawa 1872
   Wczesna powieść Orzeszkowej. Historia oszusta i szulera, który sprowadza się do miasta i jego poczynań wśród mieszkańców.
Bohaterowie:
Kalikst Graba – czarny charakter, cyniczny oszust, naciągacz i szuler. Upadły szlachcic, który lubi wydawać pieniądze, ale nigdy nie został nauczony, jak je zarabiać. Sprowadziwszy się do miasta M., udaje wielkiego pana i prowadzi bogaty dom. Zakochany, żeni się z młodą nauczycielką, Kamilą G. Utrzymuje przy sobie żonę szantażem i przemocą. Za pomocą różnych intryg manipuluje młodymi mężczyznami w miasteczku. W końcu zostaje zdemaskowany i ośmieszony, zrujnowany kończy samobójstwem.
Kamila G. – młoda panna, zmuszona przyjąć posadę nauczycielki po śmierci ojca. Pozwala namówić się matce na ślub z panem Grabą. Gdy po ślubie ten ujawnia jej cała prawdę o sobie, chce od niego odejść, boi się jednak rozczarować swoją matkę. Nie chcąc wspomagać procederu męża, nie angażuje się towarzysko i uchodzi w mieście za dumną i niemiłą. Po śmierci matki próbuje otrzymać rozwód, ale nie spotyka się ze zrozumieniem u prawników ani duchownych. Gdy Graba zostaje zdemaskowany jako szuler, traci wraz z nim pozycję społeczną. Po jego śmierci pojawia się w drzwiach domu Ryty Słabeckiej i panien Jedlińskich.
Pani G. – matka Kamili. Przekonuje córkę do małżeństwa z Kalikstem Grabą, pragnąc dla niej majątku i pozycji. Zataja przed córką list od matki Graby, która ostrzegała ją przed zaufaniem synowi. Wstrząs spowodowany odkryciem prawdziwej natury zięcia powoduje jej śmierć.
Stanisław Kloński – młody szlachcic, świeżo żonaty, pod wpływem pana Graby trwoniący większość majątku. Graba wmawia mu romans jego żony z ordynatem Zrębskim. Znajomość z panem Grabą Kloński przypłaca ciężką chorobą, po wyzdrowieniu pod wpływem Celiny zaczyna interesować się gospodarstwem i wyjeżdża wraz z nią do swojego wiejskiego majątku.
Celina Klońska – osiemnastoletnia żona Stanisława. Dobra, ale dziecinna i roztrzepana kobieta. Nie lubi pana Graby, więc ten usiłuje poróżnić ją z mężem, wykorzystując do tego ordynata Zrębskiego. Po urodzeniu syna Celina dojrzewa umysłowo i ratuje Stanisława, rozbudzając w nim ochotę do pracy i zainteresowanie gospodarstwem.
Tozio Słabecki – młody człowiek, przyzwyczajony do hulaszczego trybu życia, praktycznie zrujnowany. Żyje z pieniędzy od matki i kuzynek, wstydzi się tego, ale nie potrafi pracować. Schorowany, pod koniec książki umiera.
Marszałkowa Słabecka – matka Tozia i Ryty, kobieta głupia, roztrzepana i rozrzutna. Straciła prawie cały majątek na podróże i zbytki. Prawie zrujnowana, wychodzi za mąż za pana Jodka.
Ryta Słabecka – córka marszałkowej, siostra Tozia i dawna koleżanka szkolna Kamili. Idealna pozytywistyczna panna – skromna, wykształcona, gardząca wielkim światem. Pełna wyrozumiałości dla matki i brata, którego próbuje uratować. Zamiast szukać bogatego męża, zakłada małą szkołę.
Panny Jedlińskie – Adela i Laura dwie osierocone szlachcianki, żyjące z resztek majątku. Ich skromne fundusze mocno nadweręża Tozio. Na końcu książki pod wpływem Ryty postanawiają założyć warsztat rękawiczniczy.
Ordynat Zrębski – bogaty młody człowiek z obsesją na punkcie Anglii i koni. Pod wpływem pana Graby zaczyna interesować się Celiną Klońską, otrzymawszy od niej stanowczą odprawę, postanawia zająć się swoimi dobrami.
Ignacy Jodek – urzędnik lubiący wystawne życie, opłacający bywanie w wyższych sferach dowcipami i roznoszeniem plotek. Po otrzymaniu nieoczekiwanego spadku żeni się z marszałkową Słabecką.
Wigder – lichwiarz, z którego usług korzystają wszyscy bohaterowie i który wie o wszystkim, co się dzieje w mieście. Zrozumienie, że pogardzany lichwiarz znacznie przewyższa go moralnie dobija Kaliksta Grabę.

Porawska Bronisława, Reginka, Warszawa 1887
   Czternastoletnia Reginka po śmierci matki sama opiekuje się rodzeństwem – dziesięcioletnim Adasiem, pięcioletnią Kamilką i półtoraroczną Zosią. Starszy brat, szesnastoletni Edmund, wyprowadza się z domu, utrzymuje z korepetycji i rzadko odwiedza rodzinę. Adasia bierze na wychowanie sąsiadka. Reginka kupuje za ostatnie pieniądze maszynę do szycia i zakłada warsztat, który prosperuje znakomicie – wkrótce musi wynająć pomocnice. Siostry wysyła na pensję. Reginka poważnie choruje i wiadomość ta sprowadza do domu Edmunda, który po ukończeniu strusiów prawniczych całkiem zerwał kontakty z rodziną i wyprowadził się do Lublina, jednak cierpiał z powodu swojej samotności. Następuje pojednanie rodzeństwa, Reginka zdrowieje i przyjmuje oświadczyny opiekującego się nią lekarza, jednak odkłada ślub, póki nie zapewni przyszłości siostrom. Kamilka ma zamiar uczyć się introligatorstwa, Edmund przenosi swoją kancelarię do Warszawy i znajduje żonę.
Powieść ukazała się najpierw w odcinkach w „Wieczorach Rodzinnych” w 1884 r. Bardzo dobrze oceniana.

Prus Bolesław, Lalka, Warszawa 1890

Szaniawska Karolina, Nacia. Powieść dla młodzieży. Warszawa 1896
   Opis przemiany duchowej czternastoletniej Naci, jedynaczki zamożnej wdowy. Dziewczynka jest rozkapryszona i samolubna, nie czuje miłości do domu rodzinnego i gardzi o rok starszą córką zarządcy. Matka Naci przygarnia małą Józię, dziecko szwagra, do tego czasu wychowywaną przez młodą ciotkę (która wyszła za mąż i nie mogła zabrać jej ze sobą). Józia była od dziecka przyuczana do zajęć gospodarskich i poszanowania pracy, co Naci wydaje się śmieszne. Matka Naci jest zmuszona przenieść się do raczej ubogiego mieszkania w Warszawie, by osobiście dopilnować procesu, który zagraża całemu jej majątkowi. Wpada pod dorożkę i ciężko choruje, a Nacia przechodzi pozytywną przemianę opiekując się nią. Jej samolubna reakcja na to, że ukochany wuj oświadczył się pogardzanej córce zarządcy powoduje nawrót choroby matki, ale w końcu pozytywna przemiana utrwala się, majątek zostaje uratowany, a Nacia sama prosi matkę o zorganizowanie w majątku kolonii dla rachitycznych dzieci z miasta.
Powieść zalecona do druku na konkursie „Przyjaciela Dzieci” w 1894 r.

Szymanowska Felicja, Pamiętnik Laury. Upominek babuni dla dorastających dziewczynek, naśladowany przez…, Warszawa 1877
   Powieść w formie pamiętnika. Piętnastoletnia Laura, córka galicyjskiego szlachcica (niezbyt zamożnego), zostaje zabrana na lato przez swoją matkę chrzestną, hrabinę Zagórską, do Zagórza, gdzie uczy się dobrych manier i prowadzenia gospodarstwa. Następnie hrabina wysyła Laurę na pensję w Warszawie, zabiera w podróż do Drezna, wysyła na lepszą pensję, a w końcu zostawia u swojego syna, aby uczyła się wraz z młodszą siostrą jego żony. Podczas wszystkich tych podróży Laura ma okazję poznać wiele różnych typów dziewcząt i kobiet. W końcu bohaterka wraca do domu, by tam w końcu odrzucić oświadczyny poznanego w podróżach hrabiego praz syna zamożnych sąsiadów hrabiny i poślubić kuzyna przyjaciółki z pensji.
Recenzje powieści były od średnich po złe.

 

Zaleska Maria Julia, Dwie siostry. Opowiadanie z życia młodych dziewcząt, Warszawa 1888
  
Powieść o nikłej akcji, mająca przede wszystkim zaprezentować właściwe postawy życiowe oraz wyższość życia wiejskiego nad miejskim. Oceniana wysoko.
Kazimiera Wirska – piętnastoletnia narratorka. Najstarsza z czwórki rodzeństwa (dwóch braci będących w szkołach w mieście oraz małej siostrzyczki), inteligentna i oczytana, chociaż nie odbiera formalnej edukacji i kształci się sama z pomocą rodziców. Z zapałem pomaga matce w gospodarstwie i w pracy wśród ludu. Po nauczeniu się od Józi Solskiej podstaw koszykarstwa uczy go wiejskie dziewczęta. W zakończeniu książki dowiadujemy się, że poprosił ją o rękę Roman Lutosławski, jednak rodzice odłożyli zgodę na dwa lata. Kazia planuje założenie szkoły rzemiosł dla wiejskich dziewcząt.
Pan Wirski – znakomity gospodarz. W młodości ożenił się z hrabianką (wbrew jej rodzinie) i nieomal popadł w ruinę wydając na zachcianki młodej żony, ta jednak umarła niedługo po urodzeniu córeczki, którą potem wzięli na wychowanie dziadkowie. Pan Wirski uratował majątek, na którym wspólnie pracuje z drugą żoną.
Zofia Wirska – druga żona pana Wirskiego, dawniej nauczycielka. Pomaga mężowi w gospodarstwie, sama uzyskuje znaczne dochody z sadu. Usilnie pracuje nad podnoszeniem ludu wiejskiego pod względem oświaty i moralności (urządzając zimą „wieczornice”, podczas których kobiety wiejskie mogą zarobić, a przy tym słuchać kształcących pogadanek). W drugiej połowie książki zapada na poważną chorobę i wymaga kuracji w Warszawie, jednak dochodzi do zdrowia.
Janina Wirska – osiemnastoletnia córka pana Wirskiego z pierwszego małżeństwa, wychowana przez babkę-hrabinę w Rzymie. Po śmierci babki przyjeżdża do ojca. Jest dziewczyną dobrą i kochającą, wychowaną w surowej i chłodnej atmosferze, nienauczoną jednak pracy i patriotyzmu. Opowieści Stefana Kańskiego rozbudzają w niej miłość do kraju. Początkowo poświęca czas na muzyce i sztuce. Przyjmuje propozycję krewnej spędzenia kilku miesięcy w Warszawie (z powodu utajonej miłości do Stefana Kańskiego), potem, gdy pani Wirska przyjeżdża do warszawy na leczenie, wraca z panem Wirskim na wieś, by w jej zastępstwie zając się gospodarstwem i umożliwić Kazi zostanie z matką. Przyczyną jest przekonanie, że Stefana Kańskiego odstręcza od niej nieznajomość gospodarstwa i pracy. Odrzuca zaloty Romana Lutosławskiego, by wreszcie poślubić Stefana Kańskiego. Planuje otworzenie w odziedziczonym po hrabinie majątku szkoły gospodarstwa dla panien.
Teresa Kańska (ciocia Terenia) – siostra pani Wirskiej. Była nauczycielka śpiewu, zajmująca się z dużym powodzeniem pachtem w dobrach baronowej Wernerowej, potem Romana Lutostańskiego. Oprócz tego zajmująca się amatorsko botaniką, z pewnymi sukcesami naukowymi w tej dziedzinie. Zajmuje się także pracą wśród ludu.
Stefan Kański (wujaszek Stefan) – znacznie młodszy brat Zofii i Teresy, mimo młodego wieku wybitny i ceniony historyk. Jako człowiek niezamożny, na co dzień pracuje jako urzędnik. Ukochana narzeczona porzuciła go dla człowieka bogatszego, co ciężko przeżył. Spędza lato u państwa Wirskich, gdzie zakochuje się w Jance. Ponownie spotyka ją w Warszawie, jednak duma nie pozwala mu prosić o rękę znacznie bogatszej panny (Janka interpretuje to jako odrzucenie jej z powodu braku znajomości gospodarstwa). W końcu pod wpływem Kazi oświadcza się Jance i zostaje przyjęty.
Rodzina Solskich – była przyjaciółka Zofii i Teresy z pensji i jej rodzina. Mieszkają w Warszawie (pan Solski jest lekarzem), jednak spędzają lato w majątku baronowej Wernerowej, dzięki czemu zaprzyjaźniają się z rodziną Wirskich. Solscy są bardzo postępowi, unikają życia światowego, a panny Solskie pracują na siebie (Anna maluje na porcelanie i drewnie, Józefa zarabia koszykarstwem) i energicznie się kształcą. Pod koniec książki panna Anna zaręcza się z młodym lekarzem.
Baronowa Wernerowa – sąsiadka państwa Wirskich. Kobieta, która dla pieniędzy wyszła za mąż za zbogaconego człowieka niskiego stanu, z pochodzenia Niemca. Owdowiawszy, żyje na zbyt wysokiej stopie, nie dbając o majątek. Bezskutecznie usiłuje znaleźć bogate partie dla swoich dzieci (córki nieustannie udają młodsze, niż w rzeczywistości, ponieważ czekając na właściwego konkurenta mocno się zestarzały). Przez jakiś czas bezskutecznie nadskakuje Jance, usiłując ją pozyskać dla swojego rozpieszczonego i rozrzutnego syna. W końcu, zmuszona sytuacją finansową, sprzedaje majątek Romanowi Lutostańskiemu, zaś jej syn żeni się z panną bogatą, ale niskiego pochodzenia (córką wekslarza).
Roman Lutostański – nabywca dóbr baronowej Wernerowej, pod każdym względem wzorowy gospodarz i obywatel, zaprzyjaźnia się z rodziną Wirskich. Stara się o rękę Janki, jednak bezskutecznie. W zakończeniu dowiadujemy się, że poprosił o rękę Kazi. Na odpowiedź ma czekać dwa lata ze względu na jej młody wiek (jednak ze słów Kazi wynika, że prawdopodobnie zostanie przyjęty).

 

 

 

Visit Czas's profile on Pinterest.