Idealna figura, nawet pod rozbudowanym strojem, była niezwykle istotna. Zarówno nadmierna otyłość, jak i nadmierna chudość były wysoce niepożądane i kobiety stosowały różne środki dla pozbycia się jednej i drugiej. Zalecano różnego rodzaju diety, czynności, a także odpowiedni dobór stroju. W tym ostatnim ważną rolę odgrywał gorset, jego główną rolą było zapewnienie „rusztowania” dla stroju, nie wyszczuplanie figury. 
W drugiej połowie XIX wieku rozpoznano jako chorobę jadłowstręt psychiczny (w 1868 opisany pod inną nazwą, w 1873 jako anorexia nervosa), chociaż istnieją także wcześniejsze opisy przypadków. 

Przed kilkoma tygodniami doniosły pisma o pannie M., której z powodu wielkiej tuszy zalecono kuracyę... głodową.
Oryginalna ta recepta wyszła od jednego z pierwszorzędnych lekarzy, który stanowczo zapewnił, że kuracya podobna będzie o wiele szybszą i skuteczniejszą od marjenbadzkiej. 
Rodzice panny M. nie bardzo jakoś wierzyli zapewnieniom lekarza, panna też przyzwyczajona do dobrych obiadków, ani słuchać nie chciała o dyjecie. 
Trzeba było jednak coś radzić, gdyż tusza codzień prawie się powiększała; panna poddała się kuracyi. 
Przepis doktora nakazywał wstawanie rano o g. 6 i po wypiciu szklanki zimnej wody, przechadzka najmniej półtorej wiorsty; na śniadanie szklanka herbaty i jedna sucha bułka; o 11 przed południem przechadzka trochę mniejsza od rannej; o 2-ej po południu obiad złożony z talerza kwaśnego mleka, kawałka chleba białego, po południu znowu przechadzka i gimnastyka, a na kolacyę szklanka herbaty i jedna bułka; spoczynek nie wcześniej jak o godzinie 11. 
Przepis ten co prawda nie bardzo przyjemny, okazał się jednak skutecznym, panna M. bowiem już po dwóch tygodniach uczuła ulgę, po trzech spadła na wadze o sześć funtów, po czterech o ośm a po sześciu tygodniach tych, jak się wyrażała „męczarni", wróciła prawie do pierwotnego stanu. 
W ciągu ostatnich czternastu dni, spadanie tuszy było tak gwałtowne, iż sam lekarz zmienił cokolwiek kuracyę i pozwolił w czasie tym spożywać dziennie trochę rosołu i ćwierć funta mięsa białego. 
Ponieważ, jak powiedzieliśmy wyżej kuracya pomogła, po tygodniowym odpoczynku panna M. pościć będzie jeszcze przez trzy tygodnie, ażeby doszła zupełnie do stanu dawnego.

Wiadomości z pod naszej strzechy i z obczyzny, w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1887

 

używanie zaś octu, który ma nibyto zapobiegać przeciw otyłości, jest nie tylko śmiesznem, ale zarazem bardzo szkodliwem tak dla zdrowia, jak dla piękności.

Skarbiec dla rodzin w mieście i na wsi, tom I, Wydawnictwo Biesiady Literackiej, Warszawa 1888

 

Dawniej osobom otyłym zabraniano przedewszystkiem tłuszczu, obecna zaś metoda leczenia zbytniej otyłości pozwala go używać w umiarkowanej ilości, gdyż nie osiada on w ciele jako tłuszcz, lecz jako czysty związek węglowodorowy, a zatem jest bardzo palny, szybko się rozkłada i służy do produkcyi cieplika. Metoda zabrania cukru, ogranicza ilość pokarmów mącznych i mięsnych, mleka, jaj, czekolady i t. p. Dla otyłych lepsze jest mięso smażone i pieczone niż gotowane, białe niż czarne; od piwa powinni zupełnie się wstrzymać, lecz za napój używać wody salcerskiej z winem i herbaty. Zaleca im się także dużo soli, mało snu, umiarkowanie w jedzeniu, praca fizyczna i ruch na świeżem powietrzu.

Skarbiec dla rodzin w mieście i na wsi, tom I, Wydawnictwo Biesiady Literackiej, Warszawa 1888

 

Zbytnia chudość stanowi także przykrą dolegliwość, zwłaszcza dla kobiet, wywiera bowiem wpływ niekorzystny na ich świeżość i urodę. Jeżeli nie pochodzi to ze stanu chorobliwego, można starać się o zaradzenie złemu przez odpowiedni system pożywienia. Wszystko co się zabrania otyłym, poleca się chudym.

Skarbiec dla rodzin w mieście i na wsi, tom I, Wydawnictwo Biesiady Literackiej, Warszawa 1888

 

Wysokie postacie i silnie zbudowane indywidua niepowinny nigdy nosić krótkich i obcisłych tualet; dla nich wynalezione zostały fałdziste stroje, umiejętną draperyą których odznaczały się kobiety starożytnego Rzymu. 
Osobom tęgim i słusznego wzrostu nie radziłabym używać angielskich kostyumów. Nizkie, kształtne figurki bardzo ładnie w fasonach tych się prezentują. Korpulentne figury powinny, o czem wyżej już wspominałam, używać suto garnirowanych fasonów, wystrzegając się jednak, jak wogóle we wszystkiem przesady. 
Staniki, dla pełnych figur nie należy nigdy przygotowywać z materyałów w deseń, gdyż tracą one na fasonie, jeżeli wzrok zostaje przyciągnięty jaskrawemi kolorami i duźemi deseniami. Materyałów w dużych deseniach, mille fleurs nie powinno się nigdy używać na staniki, lecz zawsze w połączeniu z gładkim materyałem. Jeżeli dama posiada pełną figurę, wtedy stanik taki przedstawia się jak nieforemny bukiet, który już z powodu swej wielkości sprawia nieestetyczne wrażenie. Jeżeli zaś figura jest szczupłą, wtedy deseń ten działa jeszcze niekorzystniej, gdyż rozmiary jego przyciągają wzrok, bardziej uwydatniając niż zakrywając braki zbyt smukłej figury. 
Wykończanie staników bywa tak rozmaitem, że dla każdej figury można coś stosownego znaleźć. I tak: panie o pełnych figurach, powinny wybrać gładkie staniki, śpiczasto zakończone i wystrzegać się modnych, obecnie zbyt wysokich kołnierzy, gdyż przez to figury ich wydają się jeszcze pełniejszemi; szczupłe osoby mogą używać marszczonych staników, wyrzucanych kamizelek, albo też gładkich, okrągłych staników.

M. Niemitra, Wskazówki umiejętnego ubierania się. Zebrała i własnemi spostrzeżeniami uzupełniła Doświadczona Warszawianka, w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1888

 

Panna Helena z Lublina. Przeciwko chudości niema właściwie żadnego środka; polecamy Pani jednak dużo mleka, piwa, legumin i o ile możności oddawanie się wypoczynku. Ścinaj Pani często końce włosów i dobrze jest włosy regularnie oliwą smarować.

Korespondencya, w: „Nowe Mody”, 1890

 

Gorset jest koniecznie potrzebny dla kobiet tęgich. Podtrzymuje on zbytek obfitości gorsu, bez niego kobieta dobrej tuszy nie może być starannie ubraną, a co gorsza wyglądać będzie zawsze nieporządnie.

baronowa Staffe, Piękność i zdrowie, Warszawa 1894

 

Kobiety otyłe powinny do kąpieli dodać trochę potaszu i sody.

Bądź piękną! Zbiór rad i wskazówek dla użytku wszystkich kobiet, w: „Nowe Mody”, 1896

 

Otyłość. Okrągłość kształtów niezbędną jest cechą pięknej budowy ciała, ale nadmierna pełność słusznie lękiem przejmuje kobiety. Kobieta chuda może dopomagać sobie zapomocą stosownej toalety; natomiast dla kobiety pełnej tuszy nie ma ratunku. To też wcześnie rozpoczynać należy kampanię przeciw embonpoint, jeśli ma ona odnieść jaki skutek.
Pamiętać jednak należy, iż kuracji mającej na celu usunięcie otyłości niebezpiecznie byłoby przedsiębrać bez porady lekarskiej. Możnaby wyliczyć mnóstwo przypadków, w których takie samowolne próby skończyły się jak najfatalniej; nawet racjonalna, bez przesady wykonywana kuracja, sprowadzała niejednokrotnie ciężkie choroby, ba, nawet śmierć. 
Przed rozpoczęciem jakichkolwiek zabiegów przeciw otyłości musi lekarz zbadać dokładnie serce pacjentki i dopiero potem, biorąc jeszcze w rachubę dotychczasowy sposób życia, zaordynować, co uzna za stosowne.
Nie moją rzeczą rozstrzygać, jaki system leczenia otyłości jest lepszy: Bartfinga, Bertla, czy Schweningera – rzecz bowiem jasna, że kobiety nadmiernie otyłe nie będą tutaj szukały porady. Piszę te uwagi nie dla kobiet, u których tusza przybrała już formę choroby, jeno dla tych, którym ona psuje tylko harmonię kształtów. Racjonalny sposób życia może złemu bardzo prędko zapobiedz. Winny one używać wiele ruchu naczczo przed śniadaniem, i to ruchu spiesznego, który byłby w stanie wywołać szybsze tempo w obiegu krwi. Przedewszystkiem należy uregulować oddech. Osoba taka powinna przekonać się, iż oddecha regularnie, następnie zaś powinna zastosować liczbę oddechów do liczby kroków. Przyzwyczajać się do szybkiego chodu, w lecie, w górach, najlepiej z zegarkiem w ręku. Naprzód więc 5 minut forsownego marszu, potem zaś 5 minut chodu powolnego. Zwolna należy zwiększać okresy marszu, a skracać chwile wypoczynku. Ociężałość ustąpi bardzo prędko.

Bądź piękną! Zbiór rad i wskazówek dla użytku wszystkich kobiet, w: „Nowe Mody”, 1896

 

Niedobrze także zawiele używać spoczynku; siedm godzin snu powinno zupełnie wystarczać. W dzień sypiać nie wolno, choćby nawet po nużącej przechadzce. Główną jednak uwagę zwracać należy na dyetę. Podczas obiadu nigdy pić się nie powinno. Zrazu to przykre, ale ostatecznie i do tego przywyknąć można. Ciało jednak otrzymywać musi potrzebną dozę płynów. Dobrze więc zrana, na czczo wypić szklankę zimnej wody, z przymieszką odrobiny soli (na końcu noża), a w godzinę potem filiżankę herbaty. W godzinę po obiedzie można wypić szklankę wody, a w dwie godziny później znowu filiżankę herbaty. Wystrzegać się: tłustych potraw, piwa, wina. A oto lista zakazanych potraw:
1.    Mięsiwa: wieprzowina (z wyjątkiem zupełnie chudej szynki), gęś, kaczka, dzika kaczka, słomki, przepiórki, ozór, móżdżek, kiełbasa, szpik.
2.    Ryby: Łosoś, pstrąg, węgorz, pik-lingi, szproty, śledzie, kawior, sardynki.
3.    Jarzyny: Ziemniaki, młody groszek, bób, selery, rzeżucha, buraki, groch, fasola, grzyby.
4.    Owoce: Winogrona, czeresznie, daktyle, migdały, orzechy, kasztany, suszone owoce, kompoty, kandyty, kremy, lody.
5.    Legominy: Chleb biały, słodkie suchary, biszkoty, cakes, wszystkie ciastka, ryż, kukurudza, grys, placki, torty, pasztety, t. zw. auflaufy, kluski, knedle.
6.    Tłuszcze: Słonina, smalec, tłustość gęsia, łój wołowy i jagnięcy, oliwa, masło.
7.    Dalej: Cukier, miód, sery.
8.    Napoje: Mlęczywo (z wyjątkiem maślanki), kakao, czokolada, tłuste zupy, klejek jęczmienny, zupa mleczna, piwna, winna, palona, zupy owocowe, słodkie wina, szampan, musujące wina, piwo, likiery, koniak, rum, puncz.
Jadać należy trzy, a co najwięcej cztery razy dziennie, nie dokarmiając się w międzyczasie łakociami. Drugie śniadanie nie powinno być zbyt obfite.
Bardzo dobrze działają kąpiele letnio (24—26° R.) z dodatkiem sody lub soli kuchennej (2 kilo do jednej kąpieli). Stosowne zabiegi masażowe przyczyniają się również znakomicie do usunięcia otyłości.

Bądź piękną! Zbiór rad i wskazówek dla użytku wszystkich kobiet, w: „Nowe Mody”, 1896

 

Jest bardzo wiele kobiet, których jedynem marzeniem, staraniem i ambicyą jest.... schudnąć. Robią one w tym celu wszystko, co tylko mogą; ściskają się, nie jedzą, nie piją, zażywają najróżnorodniejsze zachwalane na wychudnięcie środki no i marzenie pozostaje marzeniem, natomiast zdrowie się niszczy.
Tym czasem nie m a prostszej i krótszej drogi do osiągnięcia tego celu, jak hygieniczne życie i dostarczanie organizmowi tego co mu potrzeba w odpowiedniej ilości i jakości.
Zamiast na różne sposoby ze szkodą dla zdrowia usuwać nadmierną już tuszę, raczej należy zawczasu pamiętać, że wszystko, co opóźnia proces utleniania w organizmie, powoduje nagromadzenie się tłuszczu i tego się też wystrzegać. Na to składają się: siedzące życie, za długi sen, apatya, gnuśność (la mollesse Francuzów), noszenie gorsetu (przeszkadza należytemu spalaniu się tłuszczu), a przytem wszystkiem nieodpowiedne odżywianie się.

Dr Władysław Hojnacki, Hygiena kobiety, Lwów 1902

 

Polowanie, sport wprawdzie dotąd męzki, mógłby jednak używany w umiarkowanym stopniu oddać także zdrowiu kobiety nieocenione przysługi. Pyszny środek przeciw nudom, nerwom i osłabieniu żołądka, polowanie zapobiegałoby otyłości i rozwijało dobrze miednicę (chodzenie po górach).

Dr Władysław Hojnacki, Hygiena kobiety, Lwów 1902

 

Jazda na bicyklu w umiarkowanym stopniu jest hygieniczną i ortopedyczną odmianą gimnastyki na wolnem powietrzu. Jest ona zdolną u kobiety wzmocnić mięśnie, poskromić nerwy, powstrzymać otyłość i obstrukcyę, zapobiedz tworzeniu się żylaków na nogach, a zarazem służyć za środek przeciw nieczynności

Dr Władysław Hojnacki, Hygiena kobiety, Lwów 1902

 

W celu schudnięcia dodaje się do kąpieli sodę lub potaż.

A. Callier, Hygiena piękności. Praktyczny poradnik dla prawdziwie eleganckich kobiet na podstawie najlepszych źródeł skreśliła, Kraków, Warszawa 1903

 

Kobieta otyła nie powinna się dekoltować również pod żadnym warunkiem.

A. Callier, Hygiena piękności. Praktyczny poradnik dla prawdziwie eleganckich kobiet na podstawie najlepszych źródeł skreśliła, Kraków, Warszawa 1903

 

Paniom które wróciły z miejsc kuracyjnych lub ze wsi i po wypoczynku na świeżem powietrzu nabrały tuszy i wagi udzielamy pożądanej wiadomości, że moda dotychczas uznająca tylko figury wysmukłe, o poprawnych kształtach i secesyjnym profilu całej postaci robi zwrot przychylny dla figur pełniejszych (femmes fortes) i powoli ale widocznie przechyla się ku linjom szerszem i wybitniejszym konturom. Forma przybrania uwidocznia także to dążenie — wszystkie szerokie kołnierze i karczki rozszerzając ramiona robią figurę pełniejszą. Rękawy których cała szerokość osunięta do dołu, powiększają objętość w biodrach i zasłaniają wcięcie stanu, o które poprzednio tak ubiegały się elegantki. A bluzki wyrzucone z przodu, a bolero krótkie i fałdowane czyż nie pogrubiają kształtów. Gdy jeszcze dodamy coraz widoczniejsze skrócenie sukien, to uprzytomnią nam się mody z epoki drugiego cesarstwa i zbudzi się obawa powrotu krynoliny Skracając suknie, a przez to ujmując pozornie wzrostu, moda wynagradza to powrotem wysokich obcasów (byle umiarkowanych) przy których chód jest zgrabniejszy i posuwisty. Nawet i kapelusze zdają się wyższą przybierać formę, a płaskie tacki tak mało komu robiące do twarzy już znikają z widowni.

O ubiorach, w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1903

 

Kobieta otyła, leniwa z natury, a zwłaszcza amatorka obfitej strawy nigdy nie zeszczupleje, jeżeli nie zechce pozbyć się tych błędów. Ale jeżeli zechce i zada sobie gwałt, to napewno odzyska dawną urodę, lekkość i gibkość ciała, o czem poprzednio ani marzyć nie mogła.

Mieczysław Rościszewski, Księga obyczajów towarzyskich, Lwów 1905

 

Panie o pełnych kształtach i nadal jeszcze będą musiały szukać sposobów „zmodernizowania” swych postaci. Jednym z takich sposobów jest zalecana i przeprowadzona przez spory zastęp Paryżanek, które wypowiedziały wojnę zbytecznej, a często niedogodnej nawet tuszy, kuracja przy pomocy ziółek „Thé Mexicain” d-ra Javas; drugim pozostanie zawsze jeszcze gorset. 
Taki właśnie model gorsetu doskonale obmyślony, lekki niezmiernie z jedwabnego batystu oglądaliśmy w pracowni p.  „Aurelji”, przystosowany do wymogów hygieny, nieforemnej nawet figurze nadawał on dobre kształty. Model ten, z paryzkiego „Maison Guillot” był wprawdzie wygórowanym w cenie, ale wierna kopja tegoż, wykonana na miejscu i również wytworna, odznaczała się znaczną redukcją ceny.

Acer, Wędrówki sezonowe po warszawskich magazynach, w: „Dobra Gospodyni” 1905

 

Wiele osób pełnych ma to mylnie mniemanie, że silne zasznurowanie gorsetem poprawia figurę. Przeciwnie zbytnie ściśnięcie psuje figurę, podnosi i uwydatnia gors, odbiera wszelką swobodę i elastyczność naturalną ruchów, nadaje przesadną sztywność całej postaci a u wielu osób wywołuje nienaturalną czerwoność. Dobry gorset, dopasowany podług figury, sznurowany w miarę, bez zaprzeczenia pomaga do dobrego leżenia sukni i całość ubrania przedstawia szykownie, ale powtarzamy, że wszystko to zawdzięcza się dobrej formie gorseta. zjle dopasowany, choćby najmocniej ściśnięty nic nie pomoże, na takim nawet zgrabny stanik będzie źle leżał.

O ubiorach, w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1905

 

Nie gorsety, ale odpowiedni tryb życia może zapobiedz rozwijaniu się zbytniej tuszy. Nie możemy tu wyczerpać kwesty i, a tem mniej dać przepis „uniwersalny" na schudnięcie, którego z zapewnioną skutecznością nie wynaleźli nawet medycy, ale dajemy parę wypróbowanych środków. Przedewszystkiem ruch stawiany jest na pierwszym planie przez doktorów; zalecają oni codziennie trzy godziny ruchu. Pora obecna doskonale nadaje się do dłuższych wycieczek pieszo, do ćwiczeń sportowych lub umiejętnie zastosowanej gimnastyki, W jedzeniu unikać potraw mącznych i nie przesadzać w używaniu słodyczy; w napojach wszelkich radzimy wielkie umiarkowanie; trzeba poprzestać na herbacie gorącej z cytryną której sok powinien zastąpić w ogóle niezdrowy ocet. Herbata niechaj stanowi nietylko śniadanie, ale niech zastępuje wszelkie napoje chłodzące, jakie lubimy pić w ciągu dnia; na pierwsze śniadanie osoby otyłe mogą pić herbatę bez cukru, ale i bez cytryny.

O ubiorach, w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1905

 

Czego powinny unikać chude osoby? Nie powinny dużo chodzić; krótka przechadzka może być bardzo pożyteczna, ale zbytnie chodzenie powiększa chudość. Nie powinny ubierać się czarno, bo w czarnem każdy wydaje się szczuplejszy. Nie nosić materyałów w pasy, kraty zaś i duże desenie są dla nich korzystniejsze. Nie powinny czuwać późno w nocy, ale kłaść się wcześnie i spać dziewięć godzin, bo sen jest najważniejszym warunkiem zdrowia. Mączne pożywienie, umiarkowany ruch, unikanie zmęczenia i dostateczna ilość snu, są konieczne dla chudych osób.

M.G., Wskazania praktyczne, w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1905

 

Dotychczas utrzymywało się między paniami uprzedzenie, że osoby dobrej tuszy nie mogą nosić sukni princesse, obecnie w dobrych pierwszorzędnych pracowniach dowiedziono, że forma princesse z umiejętnie zastosowanem przybraniem stanika, jest nawet korzystną dla figur pełnych, bo idąc w jednym ciągu, nie pogrubia oddzielnym paskiem, ani oddzielnym podszyciem stanika.

M.G., Wskazania praktyczne, w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1905

 

Wiele osób, zwłaszcza kobiet, martwi się z powodu nadmiernej tuszy, która nadaje często fizyognomii starszy wygląd, niż wskazuje data urodzenia, pogrubia kibić, czyni ruchy ociężałymi, a całej postaci ujmuje dużo naturalnego wdzięku. Takie osoby wstydząc się nieraz zasięgnąć zdania lekarza, same sobie przepisują kuracyę mającą na celu t. z. odtłuszczenie, a ponieważ nie znają się wcale na medycynie, więc stosują często środki wołające wprost o pomstę do nieba, z punktu widzenia hygienicznego. Słyszeliśmy naprzykład, że pewne zbyt korpulentne niewiasty sypiały w gorsetach mocno zasznurowanych, piły ocet i dopuszczały się innych przestępstw przeciwko własnej osobie, byle dopiąć upragnionego celu. Ci, co zażywają reklamowane, a drogie pigułki także nie wiele lepiej postępują.
Czy jednak istnieje sposób racyonalny, nieskodzący zdrowiu, a zalecany przez lekarzy, którzy kwestyę tę zbadali naukowo, a stwierdzili praktyką? Istnieje, chociaż naturalnie nie zdolny on jest zamienić tłustego na chudego w krótkim przeciągu czasu, otyłość bowiem jest, jak się przekonano, właściwością organizmu, w którym pewne procesy przyswajania i zużytkowania pożywienia odbywają się w powolnem, niedostatecznem tempie — brakiem fermentów przyswajających tłuszcz, i odwrotnie osoby chude cierpią na nadmiar owych fermentów w organizmie i na zbyt szybkie tempo przemiany materyi. Na dowód, że tak jest, przytoczyć można znane powszechnie fakty, że można mieć doskonały apetyt, jeść bardzo wiele, być zdrowym, a mimo to chudym, i odwrotnie, można jeść jak ptak, zażywać ruchu, pracować, a być nadmiernie otyłym.

U., Naturalna kuracya otyłości, w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1906

 

Przy gościach nic nie jesz prawie
I przez to jesteś w męczarni,
Lecz dopiero po zabawie,
Ostro zawijasz w śpiżarni.

Mieczysław Rościszewski, Gry i zabawy towarzyskie. Wskazówki do przyjemnego i użytecznego spędzenia czasu w domu i poza domem. Podręcznik dla młodzieży płci obojga, Warszawa 1900

 

— Ano, pojąć nie mogę co sią z tobą stało, zkąd ta metamorfoza, kuzynko miła, dokonana w ciągu sześciu lat, przez które niemiałem przyjemności widywania was. 
— Czyżem się tak... zmieniła? — odpowiedziała pytaniem na pytanie doktorowa, tym razem nieśmiało jakoś spojrzawszy na męża. 
— Ależ nie chodzi o fizyczność... 
— Mam nadzieję, że nie zechciałbyś mi wymawiać mojej tuszy. 
— Którą tylko ty sama tak zwać potrafisz. Głowę daję na odcięcie, że nie ważysz więcej nad jakieś 64 kilo. 
— Niestety Kaziu, cenna głowa twoja spadnie w takim razie do kosza, i to dzięki jednemu tylko kilo. 
— Myślałem o wadze netto, ty zaś…

Podsłuchane, w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1904