W XIX wieku zaczęto doceniać znaczenie kultury fizycznej. Propagowano ją dla płci obojga, jednak w przypadku kobiet była ona większą nowością, gdyż przewidywany dla nich poziom aktywności fizycznej był zazwyczaj niższy. Niektórym zresztą gimnastyka wydawała się nieco podejrzana i zalecali paniom umiarkowanie – wysiłek miał być niebezpieczny dla ich zdrowia, a także nie pasował do kobiecego „wdzięku”.

 

Domowa Gimnastyka dla płci żeńskiej, praktyczny wykład wykonywania ćwiczeń ciała, zapewniających zbawienne rozwinięcie sił i wzmocnienia zdrowia, ułożona według dzieła Doktora M. Kloss, Dyrektora Król:-Saskiego Zakładu Nauczycieli Gimnastyki, przez J. B. Wagnera, z 27 drzeworytami, w texcie, jest do nabycia we wszystkich xięgarniach, w Warszawie i na prowincji, po cenie kop: 60 za exemplarz. Skład główny w xięgarni Heleny Nowoleckiej i Spółki, ulica Krak:-Przedmieście, wprost kolumny Zygmunta.

„Kurier warszawski”, 1867

 

Dyrektor instytutu gimnastyczno-ortopedycznego na Sewerynowie, ma zaszczyt zawiadomić, iż dla młodzieży żeńskiej, lekcje zbiorowe gimnastyki higienicznej (służącej do rozwinięcia sił, zręczności i estetyki), odbywać się będą z dniem 1-m Lipca r. b ., w Poniedziałki, Środy i Piątki, od 5ej do 7ej po południu: lekcje dla młodzieży męzkiej będą miały miejsce, w drugie dnie o tym samym czasie; zaś dla osób dorosłych przeznaczone są Środy i Soboty, po 6½ wieczorem. Gimnastyka lecznicza (szwedzka), bywa zastosowywaną codziennie w godzinach rannych i po południu, od 3ej do 5ej,—(P. s .) Lekcje w dnie pogodne dawane są w ogrodzie, w razie przeciwnym, odbywają się w salach zakładu.

„Kurier warszawski”, 1868

 

W Instytucie gimnastyczno-orthopedycznym na Sewerynowie, P. Stanisława Majewskiego lekcye zbiorowe gimnastyki higienicznej dla młodzieży żeńskiej odbywają się w poniedziałki, środy i piątki od 5 do 7-ej po południu; lekcye dla młodzieży męzkiej mają miejsce w drugie dnie o tym samym czasie, zaś dla osób dorosłych przeznaczone są środy i soboty od 6½ wieczorem. Gimnastyka lecznicza (szwedzka) bywa zastosowaną codziennie w godzinach rannych i popołudniu od 3 do 5-ej.

„Kurier warszawski”, 1868

 

Gimnastyka kobieca różni się, w pewnych przynajmniej szczegółach, od gimnastyki męzkiej. Aby przyniosła całkowitą korzyść, jaka z niej wypłynąć może, powinna być systematyczną, stosowaną według różnych prawideł, czerpanych znowu z różnych pojedynczych kompleksyi i organizacyi. Dla takiego gimnastykowania dzieci potrzeba wyłącznych, ku temu urządzonych, zakładów.

 Eliza Orzeszkowa, Kilka słów o kobietach, Warszawa 1870

 

Mieszkańcy wsi bez wyjątku i mieszkańcy miast posiadająca obszerne mieszkania, podwórza i ogrody, jeżeli przykuwają swoje małe córki do miękkich sprzętów, nie pozwalają im używać otwartego powietrza, z obawy, aby nie opaliły się latem, a w zimie się nie przeziębiły, jeżeli nic dają ich rękom innego ćwiczenia, jak wyszywanie na kanwie lub niechętne najczęściej uderzanie w klawisze fortepianu – tacy rodzice sami winni są temu, jeśli w następstwie córki ich wzrosną z postacią drobną i nierozwiniętą, z organizmem słabym, niezdolnym do zniesienia zmian temperatury lub losu.

 Eliza Orzeszkowa, Kilka słów o kobietach, Warszawa 1870

 

Gimnastyka, nauka pływania, są równie potrzebne dla dziewczyny; na wolnem powietrzu zaś gra w obręcze, balona, jest bardzo przyzwoitą na zdrowie wpływającą rozrywką.

 Julia Selingerowa, Obowiązki kobiety każdego stanu w zakresie gospodarstwa domowego, 1882

 

Od pewnego czasu gimnastyka u pań naszych poczyna wchodzić w modę. Wiele dam nie wychodząc z domu oddaje się ćwiczeniom hartującym muskuły i... nerwy. Lekcji udzielają wykwalifikowane kobiety na warunkach praktykowanych przez zwykłe przychodnie nauczycielki.

 Kurier Warszawski, nr 59b, 1885

 

Dla wyrobienia w dzieciach odwagi, dzielności i siły trzeba od najmłodszych lat zachęcać je do ćwiczeń fizycznych i do gimnastyki, które są bardzo pożyteczne tak dla chłopców, jak dla dziewcząt, kształcą bowiem i rozwijają wszystkie części ciała. Tak zwana gimnastyka szwedzka, czyli pokojowa, bardzo stosowna w zimie, kiedy słoty i mrozy zmuszają do przebywania w mieszkaniu, może być zastosowaną już do czteroletnich dzieci i powinna się odbywać pod okiem rodziców, którzy łatwo z książek mogą się z nią poznajomić. Gimnastyka na przyrządach dobra jest dla dzieci starszych i musi zostawać pod kierunkiem nauczyciela. Przed skończeniem lat siedmiu dziecko nie powinno jej się uczyć.

Skarbiec dla rodzin w mieście i na wsi, tom I, Wydawnictwo Biesiady Literackiej, Warszawa 1888

 

Pomyślny skutek gimnastyki z hantlami zależy w zupełności od stosownego i trafnego jej użycia, należy przeto poznać główne zasady, których się przy niej trzymać wypada. Zbyt obcisłe ubranie nie zgadza się zupełnie z ćwiczeniami hantlowemi; odzież powinna być luźna i wygodna, nie ściskać ani piersi, ani szyi. Gorset naturalnie zdjąć wtedy należy.

Skarbiec dla rodzin w mieście i na wsi, tom I, Wydawnictwo Biesiady Literackiej, Warszawa 1888

 

Wyciąganie nogi. Noga zupełnie wyprostowana W kolanie podnosi się od ziemi albo w linii prostej albo kołowo, a potem wraca szybko do pierwszej pozycyi. Jednocześnie w ręku podnosi się hantle. To ćwiczenie dla mężczyzn tylko jest stosowne.

Skarbiec dla rodzin w mieście i na wsi, tom I, Wydawnictwo Biesiady Literackiej, Warszawa 1888

 

Dla osób dojrzałych płci żeńskich, anemicznych i osłabionych, bardzo są korzystne następujące ćwiczenia: ruch kołowy ramion; podnoszenie boczne rąk; złożenie rąk na krzyżu; zginanie korpusu naprzód, w tył, na bok; rzut ramion naprzód i w tył; prostowanie i zginanie kolan naprzód i w tył; obrót korpusu; ruch traczy; ruch kosiarzy; ruch boczny rąk.

Skarbiec dla rodzin w mieście i na wsi, tom I, Wydawnictwo Biesiady Literackiej, Warszawa 1888

 

Ćwiczenia cielesne w zakładach naukowych dla dziewczyn winny być obowiązkowe, tymczasem odbywa się gimnastyka raz albo dwa razy w tygodniu, to takowa nie jest dostateczną dla dzieci, spędzających kilka godzin na ławie szkolnej, a następnie przygotowujących się jeszcze parę godzin do lekcy klasowych w domu. Gimnastyka powinna być praktykowaną codziennie.

 Dr J. Herm. Baas., tłum Dr J. St., Choroby kobiece. Ich zapobieganie i leczenie, 1889

 

Nie wszystkie rodzaje ćwiczeń uważano jednak za zdrowe:

Z różnorodnych ćwiczeń jakim oddają się dziewczynki, najczęstsze jest skakanie przez sznur. Otóż większa część matek uważa je za bardzo korzystną gimnastykę, tymczasem, według nas, ćwiczenie to nietylko nie jest korzystne, lecz wprost szkodliwe, gdyż wprawia w niepotrzebny ruch organa wewnętrzne.

 Dr J. Herm. Baas., tłum Dr J. St., Choroby kobiece. Ich zapobieganie i leczenie, 1889

 

Wreszcie najlepszym sposobem na rozwój fizyczny panienek miała jednak być praca:

Później, między 10 a 14 rokiem życia, zazwyczaj dziewczynki zaczynają być pomocne w gospodarstwie domowem. Nie należy jednakże w tym względzie ograniczać się do szycia i haftowania, byłoby to bowiem wprost szkodliwe, lecz na przemiany zajmować się robotą, wymagającą pewnego natężenia sił, więc przedewszystkiem gospodarstwem, a także praniem i prasowaniem drobniejszej bielizny, ścieraniem kurzu i t. p., co oddziaływa bardzo korzystnie na rozwój muskulatury. Gdy jest sposobność do zajmowania się ogrodnictwem, a więc kopaniem, sadzeniem, polewaniem, koszeniem i t. p., natenczas dziewczyny powinny bezwarunkowo takowym oddawać się a zapewnią sobie zdrowie na całe życie.

 Dr J. Herm. Baas., tłum Dr J. St., Choroby kobiece. Ich zapobieganie i leczenie, 1889

 

Po rozpoczęciu nauki unikajmy starannie przeciążenia pracą umysłową, a dostarczajmy stosownego wypoczynku, powietrza i ruchu. Zbawiennie wpływa krzątanie się dziewczątek około zajęć domowych, niemniej gimnastyk a, zastosowana do płci i wieku, racyonalnie udzielana. Szczególnie oględnego i starannego czuwania wymaga okres dojrzewania u dziewcząt, a błędy wychowania, w tym okresie popełniane, nader zgubne mają następstwa.

 Mieczysław Baranowski, O wychowaniu dziewcząt z uwzględnieniem obecnych stosunków i potrzeb, Lwów 1889

 

Gimnastyka dla kobiet. Nietylko płeć brzydka, lecz i panie nasze garną się do ćwiczeń fizycznych, mających na celu hygienę.
Kilku bardziej znanych lekarzy zaleca swoim zdenerwowanym pacyentkom gimnastykę pokojową, która w chwili obecnej znajduje coraz szersze zastosowanie.
Nauczycielek gimnastyki jest w naszem mieście kilkanaście.

Wiadomości z różnych stron, w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1889

 

Kawałek ogrodu koło domu wystarczy na postawienie gimnastycznych przyrządów, gdziebyś mogła codziennie wyginać stawy, ćwiczyć muszkuły, rozszerzać klatkę piersiową.
Korzystną jest również dla zdrowia gimnastyka szwedzka, czyli tak zwana pokojowa.
Jeżeli nie możesz w ogrodzie, gimnastykuj się w pokoju przy otwartym oknie. Używaj do ćwiczeń żelaznych ciężarków, one wyrabiają znakomicie siłę, energię. Słabowite dziewczęta, nie powinny robić ćwiczeń za długo. Gimnastyki zadaniem wzmacniać, a nie wysilać.
Wskazanemi są również zabawy towarzyskie w ogrodzie np. krokiet, kręgle, lawntennis, obręcze, przeskakiwania przez sznur itp.
Taniec może być korzystnym dla zdrowia, gdy zachowasz pewne reguły. Nie tańcz za długo; unikaj izb ciasnych, dusznych; szaty miej wolne, swobodne, nie obcisłe; zmęczywszy się nie wychodź na dwór, nie pij nic zimnego, gdyś spocona.

Ks. F. EL. Łukaszewicz, Złota książka polskiej dziewicy, Kraków 1895

 

Wogóle nie dobrze u nas chyba idzie z temi ćwiczeniami ciała. Nie ma w tem dosyć poszanowania dla wskazań nauki, a tem samem nie ma metody, ciągu i wytrwania. W naszem piśmie wyraziliśmy się co do tego dosyć optymistycznie w ostatnich czasach, a jak się przekonywamy pomyliliśmy się chyba, jeśli prawdziwą jest wiadomość, którą podają pisma brukowe. Oto rozesłał podobno d-r D. w zeszłym miesiącu do nauczających gimnastyki rodzaj kwestyonaryusza, w którym prosi o dostarczenie cyfry osób oddających się u nas gimnastyce. Te cyfry zgromadzone dały rezultat szczególny — zadziwiający nawet. Na 600 blizko tysięcy mieszkańców naszego miasta 3,000 niespełna oddaje się ćwiczeniom gimnastycznym, co wynosi 1 mieszkańca na 200. Jak na epokę w której się tyle zaczernia papieru kwestyami hygienicznemi, to w istocie za mało trochę.

A.S., Warszawa, w Czerwcu 1896 r., w: „Tygodnik Mód i Powieści”, 1896

 

Niektórzy znajdowali w gimnastyce trochę dziwne zalety:

Gimnastyka ciała, którą niektóre państwa wprowadziły już w system edukacyjny młodzieży krajowej, jest pożyteczną zarówno kobietom, jak i mężczyznom. Móc uratować swego bliskiego w razie pożaru, umieć chwycić się sznura, biegać po dachu, umieć pływać niezmiernie przydatnem bywa dla kobiet.

 Spirydion, Kodeks światowy, 1898

 

Trudno wypowiedzieć, jak dalece gimnastyka stanowi ćwiczenie zdrowe i zbawcze dla kobiet. Matki przy kształceniu córek nie powinny nigdy zaniedbywać tych lekcyi: korzyści – nieoszacowane!

Mieczysław Rościszewski, Pani domu. Skarbiec porad praktycznych dla Polek wszelkich stanów, Warszawa, 1904

 

Młoda panienka powinna rozwijać w sobie zręczność, gibkość wrodzoną, nie zaś siłę grubą, która, jeżeli przekroczy pewne granice, pozbawi ją wdzięku. Ćwiczenia jej powinny polegać na ruchach rytmicznych, wykonywanych możliwie najprościej i wymagających jedynie takich wysiłków, które powodują tylko nieznaczne zmęczenie.

Mieczysław Rościszewski, Panna dorosła w rodzinie i w społeczeństwie. Podręcznik życia praktycznego dla dziewic polskich wszelkich stanów, 1905
 

Na podobny temat: Sport